HORDHAC: ASALKA IYO AHMIYADA BEESHA DIREED
Beesha Direed, oo ah laf muhiim ah oo ka tirsan bahweynta Irir Samaale, waxay leedahay taariikh fac weyn oo ku suntan xeerar iyo boqortooyooyin qoto-dheer oo aasaas u noqday nidaamka bulsho ee Soomaaliyeed. Magaca “Dir” laftiisa wuxuu xambaarsan yahay macnayaal cuslus; mar wuxuu ka tarjumayaa geesinimo iyo nin buuxa, marna waa astaan u ah hido-raac iyo dhiig fac weyn oo ku abtirsada Awoowe Dir Aji Irir Samaale.
Buuggani wuxuu si qoto dheer u eegayaa muhiimadda taariikheed iyo dhaxalka dhaqameed ee beelaha Direed, isagoo soo bandhigaya dhaqankooda iyo qaab-dhismeedyadooda faca weyn.
Afarta Tiir ee Odaygii Direed
Sida taariikhdu xusayso, beesha Direed waxay u kala baxdaa afar laamood oo waaweyn, kuwaas oo ka farcamay afartii wiil ee uu dhalay Oday Dir. Afartaas laamood waa:
- Madaluug Dir
- Madaxweyne Dir
- Maha Dir
- Madoobe Dir
Laamahan ayaa sii noqda jilibyo iyo qoysas waaweyn oo maanta ku baahsan guud ahaan Geeska Afrika, laga soo bilaabo Soomaaliya, Itoobiya, Jabuuti ilaa Kenya.
Dhaxalka Xeerarka Direed: Nidaam Garsoor oo Fac Weyn
Mid ka mid ah waxyaabaha ugu muhiimsan ee lagu garto dhaqanka Direed waa nidaamkooda garsoor ee soo jireenka ah, kaas oo ku dhisan Xeer Aji. Xeerkani waa xeerka guud ee ay ku dhaqmaan beelaha Direed, laakiin waxaa ka farcamay xeer-hoosaadyo badan oo qabiil kastaa gaar u leeyahay. Qaar ka mid ah xeerarka ugu caansan iyo qarniyadii la aasaasay waxaa ka mid ah:
- Xeer Gadabuursi (Qarnigii 1200)
- Xeer Isaaq (Qarnigii 1300)
- Xeer Bimaal (Qarnigii 1400)
- Xeer Ciise (Qarnigii 1500)
- Xeer Surre Dir (Dib u habeyn lagu sameeyay qarnigii 1700)
Nidaamkan xeerarka ah wuxuu muujinayaa fac-weynida iyo sida ay beelaha Direed ugu horumarsanaayeen dhinaca caddaaladda iyo maamulka bulshada.
Beelaha Ku Hadla Labada Af: Soomaali & Oromo
Waxaa jira beelo badan oo Direed ah oo dega xuduudaha Soomaalida iyo Oromada, kuwaas oo si fiican u yaqaana labada af iyo labada dhaqanba. Beelahan waxay tusaale u yihiin isdhexgalka iyo walaaltinimada ka dhaxaysa labada qowmiyadood.
Jaarso
Jaarso waa qabiil Soomaaliyeed oo ka tirsan bahweynta Direed, waxayna ka mid yihiin beelaha ugu badan ee Soomaaliyeed ee ku nool dalka Itoobiya. Taariikhda Jaarso waa mid aad u weyn, waxayna ahaayeen qabiilkii ugu horreeyay ee Soomaaliyeed ee yeesha boqortooyo (Sultanate) maamuli jirtay dhul ballaaran oo Itoobiya ka mid ah, taas oo loo yaqaanay Jaasro Sultanate.
Beesha Jaarso waxay ku caan baxday dagaallo fool-ka-fool ah oo ay la galeen dawladihii Xabashida, waxayna leeyihiin xeer soo jireen ah oo lagu magacaabo “Xeerka Jaarso.” Maanta, waxay degaan degmooyin badan sida Jigjiga, Harar, Diridawa, Baabili, iyo qaybo badan oo ka mid ah Kililka Oromada.
Akisho
Beesha Akisho, oo sidoo kale loo yaqaano magacyo kale sida Guure, Gurgure, Layiile, iyo Warday, waa mid ka mid ah qoomiyadaha ugu waaweyn Direed. Magaca “Akisho” wuxuu ka soo jeedaa “Cayisho” (kii buurnaa), waana magac ay Oromadu u bixisay. Sidoo kale, “Gurgure” macnihiisu waa “ganacsade.” Beeshani waxay degaan dhul ballaaran oo isugu jira Nageele, Guure Dhaamoole, iyo Afdheer, waxayna si weyn ula dhasheen Oromada.
Warbixinno ku Saabsan Beelaha Kale ee Direed
Wardey
Beesha Wardey waxay ka mid tahay beelaha asal ahaan deganaa gobollada Jubada Hoose iyo Jubada Dhexe, dhul loo yaqaanay “Waamo.” Dhulkan wuxuu ahaa mid barwaaqo ah oo hodan ku ah xoolaha, beeraha, iyo kalluumeysiga. Nasiib darro, dagaaladii iyo is-bahaysiyadii hore awgood, beesha Wardey waxaa lagu sameeyay dhac, boob, iyo barakicin, waxaana la duudsiiyay jiritaankoodii iyo dhulkoodii. Geesiyaal badan ayaa halgan dheer u galay sidii ay beeshu u heli lahayd xuquuqdeeda.
Garre
Taariikhda beesha Garre waxay isku xiran tahay sheekooyin ku saabsan nin sheekh ahaa oo la oran jiray Quranyow (Maxamed Xiniftire) iyo oday la oran jiray Tuuf oo ka tirsanaa Gardheere Samaale. Xiriir xididnimo ayaa dhex maray labadaas reer, waxaana ka dhashay beesha maanta loo yaqaano Garre, oo u kala baxda Furkesho iyo Asaare. Beeshani waxay si weyn ula degtay beelaha Raxanweyn iyo Boranta.
Gunaanad
Taariikhda beelaha Direed waa badweyn aan la soo koobi karin, waxayna qayb muhiim ah ka tahay taariikhda guud ee qowmiyadda Soomaaliyeed iyo tan Geeska Afrika. Laga soo bilaabo nidaamkooda xeerarka ee qotoda dheer, boqortooyooyinkoodii faca weynaa, iyo isdhexgalka dhaqan ee ay la leeyihiin qowmiyadaha kale, beelaha Direed waxay metelaan dhaxal qani ah oo u baahan in la sii baaro oo la diiwaan geliyo.
