Turkiga oo Diyaaradaha Dagaalka ee F-16 u Daad-gureeyay Soomaaliya: Garab-istaag Milateri iyo Iskaashi Dhaqaale oo Cusub

MUQDISHO, Soomaaliya – Toddobaadyadii u dambeeyay, xiriirka istiraatiijiyadeed ee u dhexeeya Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya iyo Jamhuuriyadda Turkiga ayaa gaaray heerkii ugu sarreeyay abid. Wararka ka soo baxaya ilo wareedyo dhanka ammaanka ah iyo diblamaasiyadda ayaa xaqiijinaya in Turkiga uu billaabay inuu diyaaradaha dagaalka ee casriga ah, gaar ahaan nooca F-16, u soo diro saldhigyada milateri ee uu ku leeyahay Muqdisho. Tallaabadan ayaa qayb ka ah heshiiskii difaaca iyo dhaqaalaha ee ay labada dal kala saxeexdeen bishii Febraayo ee sannadkan, kaas oo dhigaya in Turkigu ka caawiyo Soomaaliya ilaalinta madax-bannaanida dhuleed iyo khayraadka badda.

Wejiga Cusub ee Iskaashiga Milateri

Daad-gureynta diyaaradaha F-16 ee Turkiga uu u soo dirayo Soomaaliya ma ahan oo kaliya tallaabo milateri, balse waa fariin culus oo loo dirayo quwadaha gobolka iyo kooxaha argagixisada ah. Tan iyo markii uu bilowday hirgelinta Heshiiska Iskaashiga Difaaca iyo Dhaqaalaha (Defense and Economic Cooperation Framework Agreement), Turkiga waxa uu ballan-qaaday inuu dib u dhis xooggan ku sameeyo ciidanka cirka iyo kuwa badda ee Soomaaliya.

Diyaaradaha F-16 oo lagu yaqaanno xawaare sare iyo awoodda ay u leeyihiin inay fuliyaan weerarrada bartilmaameedkoodu saxda yahay, ayaa la filayaa inay door weyn ka ciyaaraan sugidda amniga hawada Soomaaliya. Sidoo kale, diyaaradahan ayaa gacan ka geysan doona kormeerka xuduudaha badda ee Soomaaliya, oo hadda wajahaya caqabado ka dhashay damaca dowladda Itoobiya ee ku aaddan helitaanka marin badeed iyadoo soo mareysa gobolka gooni-u-goosadka ah ee Somaliland.

Saraakiisha ciidanka Soomaaliya ayaa tallaabadan ku tilmaamay mid “isbeddel weyn keeni doonta.” Saldhigga TURKSOM ee Muqdisho, oo ah xarunta ugu weyn ee tababarka milateri ee Turkigu ku leeyahay dibadda, ayaa hadda loo diyaariyay inuu noqdo xarun lagu farsameeyo laguna maamulo hawlgallada cirka, iyadoo la kaashanayo khubaro Turki ah.

Ilaalinta Khayraadka Badda iyo Dhaqaalaha

Ma ahan oo kaliya milateri, balse Turkiga iyo Soomaaliya waxay galeen isbaheysi dhaqaale oo qoto dheer. Soomaaliya waxay leedahay xeebta ugu dheer qaaradda Afrika, taas oo hodan ku ah kaluunka, gaaska, iyo saliidda. Heshiiska cusub wuxuu siinayaa Turkiga xuquuqda uu ku difaacayo badaha Soomaaliya muddo 10 sano ah, isagoo dhanka kalena ka caawinaya Soomaaliya soo saarista khayraadkaas.

Toddobaadkii hore, markabka baaritaanka shidaalka ee Turkiga ee loo yaqaan Oruç Reis ayaa soo gaaray biyaha Soomaaliya. Markabkan, oo ay weheliyaan maraakiibta dagaalka ee Turkiga, ayaa bilaabay baaritaanno dhanka seismic-ka ah si loo xaqiijiyo xaddiga shidaalka iyo gaaska ku jira badda Soomaaliya. 

Diyaaradaha F-16 ee la keenay Soomaaliya waxay leeyihiin hawl-gal muhiim ah oo ah inay ilaaliyaan maraakiibtan shidaalka baaraya. Sida uu sheegay wasiirka Tamarta iyo Khayraadka Dabiiciga ah ee Turkiga, Alparslan Bayraktar, “Amniga hawlgallada sahaminta shidaalka waa mudnaanta koowaad, waana sababta ay ciidankayaga qalabka sida u bixinayaan taageerada lagama maarmaanka ah.”

Saamaynta Geopolitika ee Gobolka

Geeska Afrika waa gobol ay ka jiraan loollan xooggan. Heshiiska u dhexeeya Itoobiya iyo Somaliland ee bishii Janaayo 2024 ayaa abuuray xiisad dublamaasiyadeed oo baaxad leh. Dowladda Federaalka Soomaaliya waxay u aragtaa heshiiskaas mid lagu xad-gudbay madax-bannaanideeda. 

Taageerada milateri ee Turkiga, oo ay ku jiraan diyaaradaha F-16 iyo maraakiibta dagaalka, waxay Soomaaliya siisay kalsooni dheeraad ah. Turkiga oo ah xubin ka tirsan gaashaanbuurta NATO, isla markaana leh mid ka mid ah ciidamada ugu xooggan adduunka, ayaa hadda u muuqda inuu yahay “Damaanad-qaadaha Nabadda” ee Soomaaliya. 

Khubarada caalamiga ah waxay aaminsan yihiin in joogitaanka F-16 ee hawada Soomaaliya ay meesha ka saarayso khatar kasta oo kaga iman karta dhanka badda ama cirka ee ay soo maleegayaan dhinacyada ka soo horjeeda dowladda dhexe. Tani waxay sidoo kale daciifinaysaa awoodda kooxda Al-Shabaab, maadaama diyaaradahan loo isticmaali karo sirdoonka iyo weerarrada bartilmaameedsiga ah ee lagu waxyeeleeyo saldhigyada kooxdaas.

Iskaashiga Ganacsiga iyo Horumarka

Inkasta oo amnigu yahay udub-dhexaadka wada-shaqeynta, haddana dhanka ganacsiga looma dhutiyaa. Turkiga waa mid ka mid ah saaxiibbada ganacsi ee ugu waaweyn Soomaaliya. Shirkadaha Turkiga ayaa maamula garoonka diyaaradaha ee Muqdisho (Aden Adde) iyo dekadda weyn ee magaalada, kuwaas oo ah halbowlaha dhaqaalaha dalka.

Dhismaha waddooyinka, isbitaallada, iyo dugsiyada ay dhistay hay’adda TIKA iyo shirkadaha gaarka loo leeyahay ee Turkiga ayaa beddelay muuqaalka caasimadda Muqdisho. Iskaashiga cusub ee hadda bilowday wuxuu horseedi doonaa:

1. Maalgashiga Tamarta: In Soomaaliya ay noqoto waddan dhoofiya shidaalka.
2. Kalluumeysiga: In la dhiso warshado kalluunka lagu farsameeyo oo loo dhoofiyo suuqyada caalamka.
3. Shaqo Abuur: Kumanaan dhallinyaro Soomaaliyeed ah ayaa la filayaa inay shaqo ka helaan mashaariicda shidaal baaritaanka iyo amniga badda.

Caqabadaha iyo Rajada Mustaqbalka

In kasta oo tallaabooyinkan ay yihiin kuwo rajo galinaya shacabka Soomaaliyeed, haddana ma baraxna caqabado. Beesha caalamka, gaar ahaan qaar ka mid ah waddamada deriska ah iyo quwadaha kale ee danaynaya Geeska Afrika, ayaa si dhow u eegaya kororka saamaynta Turkiga. Waxaa jira walaac laga qabo in tartanka quwadaha waawayn uu Geeska Afrika ka dhigo fagaare dagaal.

Si kastaba ha ahaatee, Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud ayaa dhowr jeer ku celceliyay in iskaashiga Turkiga uusan ahayn mid loogu gefayo waddan kale, balse uu yahay mid lagu difaacayo guriga Soomaaliyeed. “Turkiga waa walaalkeen la xaqiijiyay waqti adag. Maanta waxaan dhisaynaa mustaqbal amni iyo barwaaqo leh,” ayuu yiri Madaxweynaha intii uu socday saxiixa heshiiska difaaca.

Gunaanad

Soo dirista diyaaradaha F-16 ee Turkiga uu u soo diray Soomaaliya waxay calaamad u tahay bog cusub oo u furmay taariikhda labada dal. Waa isbahaysi isugu jira dhiig, dhaqaale, iyo difaac. Soomaaliya oo muddo dheer la daalaadhacayaysay dagaallo sokeeye iyo faragelin shisheeye, waxay hadda u muuqataa inay heshay saaxiib istiraatiijiyadeed oo si dhab ah uga caawin kara inay dib u hanato maamulka badeeda iyo hawadeeda.

Haddii mashaariicda shidaal baaritaanka ay guulaystaan, Soomaaliya waxay ka bixi kartaa faqriga iyo ku tiirsanaanta kaalmada dibadda, halka Turkiguna uu xaqiijinayo booska uu ku leeyahay istiraatiijiyadda caalamiga ah iyo helitaanka ilo tamar oo muhiim ah. Sannadaha soo socda ayaa go’aamin doona sida uu isbeddelkani u saameeyo guud ahaan nabadda iyo xasilloonida gobolka Geeska Afrika.

© 2026 Wararka Caalamka – Warbixin Gaar ah.